Ж.Бямбадорж: Зөрчлийн тухай хуулийн “бөөс”-ийг түүх хэрэгтэй

2018-10-29 12:54



Хүний эрхийн үндэсний комисс /ХЭҮК/-ын дарга Ж.Бямбадоржтой ярилцлаа. 



 

    -ХЭҮК-ын УИХ-д өргөн мэдүүлсэн сүүлийн илтгэлийн дараа хүний эрх хамгааллын салбарт ямар ахиц дэвшлүүд гарч байна вэ?


    - ХЭҮК-ийн Хүний эрх, эрх чөлөөний нөхцөл байдлын тухай илтгэл Монгол Улсад хүний эрхийн тодорхой асуудлуудад онош тавьдаг. “Энэ эрх өнөөдөр ийм  түвшинд байна, эдгээр арга хэмжээг авмаар байна” гэх зэргээр саналтайгаа хамт жил бүрийн эхний улиралд буюу гуравдугаар сарын 30-ны дотор багтааж УИХ-д өргөн мэдүүлдэг. Бид илтгэлээ үргэлж хугацаандаа өргөн мэдүүлж ирсэн. Харамсалтай нь, бидний сүүлийн илтгэлийг дөнгөж одоо л авч хэлэлцэж байгаа учраас надад энэ талаар юм ярих боломж алга. Илтгэлийг хэлэлцэж, УИХ-ын гишүүдийн зүгээс авах арга хэмжээгээ төлөвлөж, Засгийн газартаа үүргээ өгөөд явсан бол Монгол Улсын хүний эрхийн салбарт олон үр дүн гарах боломж бий.  

    Уг нь хаврын чуулганаар хэлэлцсан байх учиртай. Өнгөрсөн жил мөн л хоцорч, намрын чуулган эхэлсний дараагаар хэлэлцсэн. Бид энэ илтгэлийг ганцхан Монгол Улсад биш, НҮБ-ын Хүний эрхийн дээд комиссарын газар, Хүний эрхийн  үндэсний байгууллагуудын дэлхийн холбоо, Ази, номхон далайн бүсийн чуулган зэрэг олон улсын хүний эрхийн байгууллагуудад мөн хүргүүлдэг. 


    -Олон улсад илтгэлээ явуулахын ач холбогдол нь юу вэ?

    -Мэдээллээ л хүргүүлдэг юм. “Монгол Улс дахь хүний эрхийн нөхцөл байдал ийм байна” гээд. Олон улсын байгууллагууд тэндээс дүгнэлт хийдэг. Жишээлбэл, дөрвөн жил тутамд Хүний эрхийн зөвлөлөөр улс орнуудын Засгийн газрын илтгэлийг хэлэлцдэг болсон шүү дээ. ХЭҮК үүн дээр бас хараат бусаар мэдээлэл хийдэг. 

    Тэдгээр Засгийн газрууд манай энэ илтгэлээс ихээхэн мэдээлэл авдаг юм байна лээ. “Монгол Улсад ийм ийм асуудал яригдаж байна, ийм ийм зүйл болж байсан байна” гэх мэт. АНУ-ын ЭСЯ-ны Улс төрийн бодлогын зөвлөх “Жил болгон бидэнд мэдээллээ өгөөч” гэдэг юм. Үр дүнд нь АНУ-аас Монгол Улсын хүний эрхийн нөхцөл байдлын талаар дэлхий нийтэд мэдээлэл гаргаж хүргүүлдэг юм билээ. Монгол Улс ганцаараа оршдоггүй, дэлхий нийтээс хамгийн хамааралтай, ардчилсан улс гэдэг утгаараа.


    -ХЭҮК-оос хийж байгаа сүүлийн үеийн ажлуудын нэг болох Тавантолгойн бүлэг ордоос нүүрс олборлох, тээвэрлэх үйл ажиллагааны хүний эрхэд нөлөөлөх байдлын үнэлгээ нь анхаарал татаж  байна. Мэдээж, энэ бол хэзээ нэгэн цагт хийх л ёстой ажил. Гэхдээ яг энэ цаг үед гарч байгаа шалтгаан, нөхцөл нь юу байв? 

    - 2012 онд ХЭҮК-оос “Уул уурхайн бизнес ба хүний эрх” гэдэг томоохон хурлыг зохион байгуулсан.  Энэ хуралд НҮБ-аас Бизнес ба Хүний эрхийн ажлын хэсгээс ирж оролцсон. Түүнчлэн олон улсын байгууллагууд, хүний эрхийн байгууллагуудаас ирж оролцсон. Монгол Улсын Засгийн газрын гурван ч сайд мэдээлэл хийсэн. Өмнөговь, Заамар, Өвөрхангай гаас малчид ирж мөн оролцож байв. 

    Ийм том хэмжээний хурал хийгээд, зөвлөмжийг УИХ, Засгийн газарт хүргүүлсэн. Өнөө жил Өмнөгөвь аймгийн Цогтцэций сумын удирдлагаас бидэнд хүсэлт ирсэн. “Уурхайн олборлолт, тээвэрлэлт хүний эрхэд хэрхэн нөлөөлж байгаа талаар үнэлгээ хийж өгөөч” гэж. Бид НҮБ-ын суурин төлөөлөгчийн газарт хандаж, мөн Шведийн Засгийн газрын хөтөлбөрийн санхүүжилтээр тендер зарлаж, олон улсад үйл ажиллагаа явуулдаг, нэр хүндтэй, монголчуудаас бүрдсэн судалгааны багаар энэхүү судалгааг хийлгэсэн.

     Судалгааныхаа дүнг өнгөрсөн зургадугаар сард хүлээж авсан. Ингээд “Цаасан дээр бичиг үлдээхээ больё, үүнийгээ ажил хэрэг болгоё” гээд гурван талт уулзалт хийсэн. Уулзалтад оролцуулахаар Өмнөговь аймгийн Засаг дарга, аймгийн ИТХ-ын дарга, Цогтцэций сумын Засаг дарга, сумын төлөөлөгч, эрүүл мэндийн байгууллагууд, Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам, Эрүүл мэндийн яам болон хэд, хэдэн яаманд урилга өгсөн юм. Байгаль орчин, ногоон хөгжлийн яам энэ асуудалд голлох үүрэгтэй мөртлөө хэнийг ч ирүүлээгүй. Одоо хүртэл тэр шалтгаанаа тайлбарлахгүй л байна. 

    Бид уулзаад, “За одоо яах вэ?”, “Хаана, юу нь болж байна, юу нь болохгүй байна вэ” гэдгийг саяхан Өмнөговь аймагт очиж ярилцсан. Зөвлөмж гаргасан, одоо тэр нь эцэслэгдэж байна. Мөн Аймгийн Засаг даргаар ахлуулаад Цогтцэций сумын Засаг дарга нарийн бичгийн даргаар нь, түүнчлэн манай комисс,  яамдаас төлөөлөгч оролцсон ажлын хэсэг байгуулсан.  Энэ нь судалгаагаар гарсан хүний эрхийн зөрчлүүдийг арилгах арга хэмжээг авах үүрэгтэй ажлын хэсэг. 

    Миний бие Өмнөговиос ирснээсээ хойш яам, агентлагийнхантай уулзлаа. Нүүрс тээвэрлэлтийн замыг хэрхэн эвдрэлгүй, аюулгүй байлгах вэ гэх мэт асуудлаар. Бид харилцан мэдээлэлгүйгээсээ болж дандаа нэгийгээ буруугаар ойлгож байдаг. Нүүрээ хараад ярилцахаар хийж байгаа ажлаа ойлголцоод, үр дүнтэй байна. 

    Сайхан мэдээ дуулгахад,  нэг томоохон зөрчил арилж байгаа юм байна. Цогтцэций суманд агаарын бохирдол их бий. Тавантолгойн бүлэг ордод хоёр төрлийн шалтгаантайгаар тоосжилт үүсээд байгаа юм. Нэг нь говийн шуурга. Нөгөө нь тэсэлгээнээс гарч буй нүүрсний тоосжилт. Энэ хоёрыг арилгах технологийн боломж өнөөдөр алга. Эдийн засаг, санхүүгийн хүчин чадал ч байхгүй. Ийм тохиолдолд үүнд өртөж байгаа хүмүүсийн асуудлыг яах вэ гэдэг асуулт бий.  

    Агаарын бохирдлын тухай хуулийн дагуу тэрхүү агаарын бохирдлыг үүсгэж байгаа компаниудаас тодорхой хэмжээний төсөв, мөнгө, татвар авдаг. Жишээлбэл, “Эрдэнэс таван толгой” компаниас гэхэд арван тэрбум төгрөгийн хураамж авсан байгаа юм. Эндээс нэг ч төгрөг тэр сумын иргэддээ эргэж очоогүй. Сангийн яаманд буюу улсын төсөвт 100 хувь очсон байгаа юм.  

    Харин энэ жил Засгийн газраас 50 хувийг нь орон нутагт нь үлдээхээр төсөвт  тусгасан байна. Үүнийг баталчих болов уу гэж бодож байна. Энэ мэтчилэнгээр засах, залруулах боломжтой маш олон зүйл энэ салбарт байна. Таватолгойд 35 настай, том оврын тээврийн хэрэгслийн жолооч залуу “Баян зам” нэртэй иргэний нийгмийн байгууллагыг байгуулсан байна. Тэр залуу их зүйл хийж байна. Түүний үгийг ч хүмүүс их сайн сонсч байна.

    Тэр залуу надад нэг мэдээлэл өгсөн. Гашуунсухайтад нүүрс тээвэрлэж яваад хил гарч,  гадаад паспортаа дэлгүүрт тавиад архи уучихсан, эргээд хил нэвтэрч ирж чадахгүй  арваад хүн хятадад байна гэнэ. Тодорхой оршин суух хаяггүй, хаана байгаа нь ч мэдэгдэхгүй, нэг ёсны нохойн амьдралаар амьдарч байна гэж байгаа юм. Гашуунсухайт руу нүүрс тээвэрлэдэг 13000 орчим жолооч бий. Тиймээс тэнд яаралтай консулын газар байгуулах асуудлыг бид Гадаад хэргийн яаманд тавьсан. Гадаад хэргийн яам үүнийг уг нь хөөцөлдөж л байгаа юм билээ. Хятадын талын зөшөөрлийг хүлээж байгаа гэсэн. Тэр олон жолоочийн бараг 30 орчим хувь нь архины хамааралтай болчихсон байна. ХЭҮК хүн нэг бүрт л хүрч ажиллах зорилготой. Угаасаа үүрэг нь тийм. 


    - Судалгааны  зөвлөмжид тусгасан гол санаанууд юу байв. Өөрөөр хэлбэл, тэнд хүний эрхийн ноцтой ямар зөрчлүүд байна вэ?

    -Тэнд байгаа хүмүүсийн эрүүл мэндийн асуудал маш хүнд байгааг хөндөж тавьсан. Эрүүл мэндийн шугамаар харин тэнд ажил хийж байна.Цогтцэций суманд байгаа сум дундын эмнэлгийг тусгай статустай болгохоор ЭМЯ харин дориун ажиллаж байна билээ.  
Тэнд гурван том уурхай ажиллаж байна. Уурхай бол осол гарах эрсдэлтэй объект учраас тэнд эмнэлгийн тусламж бэлэн байх ёстой. 200 гаран км замд 60-аас дээш тоннын даацтай 13000 автомашин нүүрс тээвэрлэж байна Тэнд ажиллаж амьдарч байгаа 30 гаран мянган хүн аймшигтай тоосонцор дотор байна. Осол гарсан тохиолдолд  Улаанбаатар руу явах биш, тэндээ анхны тусламж үзүүлэх нөхцөл бүрдсэн байх ёстой. Наад зах нь иж бүрэн тоноглосон түргэн тусламжийн машинтай байх хэрэгтэй. 

 

    -Хүний эрхэд нөлөөлөх байдлын үнэлгээ монголд цоо шинээр хийсэн ажил. Цаашид уул уурхайн салбарт ч биш, хот төлөвлөлт, газар чөлөөлөлт гэх мэт төрөөс гардан хийж буй олон ажилд энэ үнэлгээ ач холбогдолтой болов уу?

    -Яг тийм. Эхлээд Өмнөговь дээр хийгээдхэе. Тэгээд Баянхонгор, Заамар, дараа нь холбогдох газруудад хийнэ. Дараалалтай явуулъя гэж байгаа. 

 

    - Явж, явж хүний эрхийг хамгийн ихээр зөрчиж байгаа нь Төр. Төр өөрөө хүний эрхийг хязгаарласан, зөрчсөн шийдвэрүүд гаргаж, үйл ажиллагаа явуулж байна. Тэгэхээр энэ үнэлгээг бусад салбарт нэвтрүүлэх боломжоор хангаж өгөхгүй байх тийм эрсдэл байгаа юу?

    -Хүний эрх гэж юу юм бэ? Эрдэмтдийн маш олон янзын тодорхойлолт байдаг. Энгийн үгээр хэлж болох нэг тодорхойлолт нь, “Нийгэмдээ амьдрах нөхцөл боломж” гэж хэлж болно. Тэрхүү нөхцөл боломжийг төр бүрдүүлдэг, хүн өөрөө бүрдүүлдэг. Нөхцөл боломжийг бүрдүүлэхэд зориулсан эрхзүйн зохицуулалт, хөрөнгө, мөнгө байдаг. Хэрэв төр түүнийг нь бүрдүүлж чадаагүй бол хариуцлага хүлээх ёстой. 
Ихэнхдээ хүний эрхийн зөрчлийг төр, түүний байгууллага, албан тушаалтан санаатай буюу санамсаргүйгээр, тодорхой үйлдлээр буюу эс үйлдлээр хийдэг. Юу ч  хийхгүй байна гэдэг эс үйлдлээр хүний эрхийг зөрчиж байна гэсэн үг. 

 

    - Бид шинэ зүйлд дасахдаа жаахан шүүмжлэлтэй ханддаг ард түмэн байж мэднэ. Тухайлбал, Зөрчлийн тухай хууль байна. Зөрчлийн тухай хуульд алдаа их байна гэж харагддаг. “Энэ хууль өөрөө иргэний эрхийг ингэж зөрчиж байна” гэсэн гомдол ХЭҮК-т хэр олон ирсэн бэ?

    - Би Зөрчлийн тухай хууль гарсан нь маш сайн үйл явдал гэж боддог. Яахав, харгалзаж үзэх зүйлүүд бий. Жишээлбэл, Зөрчлийн тухай хуулиар шийтгүүлж байгаа хүмүүсийн ихэнхи нь согтуугаар жолоо барьсан хүмүүс байгаа. Нөгөө нь гэр бүлийн хүчирхийлэл үйлдсэн хүмүүс. Тэдэнд Зөрчлийн тухай хуульд заасны дагуу баривчлах шийтгэлийг шүүхийн шийдвэрээр оноож байгаа.  Үүнийг биелүүлэх газар нь Шүүхийн шийдвэр биелүүлэх газар атал цагдаад өгчихдөг. Цагдаад тийм байр байхгүй. Тэгэхээр нь хүмүүсийг нэг жижигхэн өрөөнд 20-30-аар нь байлгахаас өөр аргагүй нөхцөл бий болж байгаа юм. Энэ өөрөө эрүүдэн шүүх хэлбэр. Зарим аймагт 10-аадхан хүн саатуулах ёстой байранд 30 гаран хүнийг хонуулж байсан тохиолдол гарч байна. Бид Ц.Нямдорж сайдад үүнийг яриад, “Баривчлан саатуулах байрны асуудлыг шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх газрынханд хариуцуулаач” гэж. 

    Бид энэ дээр бүтэн жилийн хугацаанд ажилласан. Комиссын гишүүд баривчлах байруудаар очих болгондоо танилцдаг, хүмүүстэй уулздаг. Ингээд бид хэд, хэдэн асуудлыг шийдвэрлүүлэхээр шаардлага тавьж байгаа. Жишээлбэл, гэр бүлийн хүчирхийлэлд өртсөн хүмүүстэй уулзаж байхад, нэг нөхөр эхнэрээ зодсон, цагдаа дуудсан, тэгээд шүүхээс баривчлах шийтгэл оноосон. Маргааш өглөө нь эхнэр нь жаахан хүүхдээ тэвэрч ирээд үүдэнд нь зогсоод байна. Яасан гэхээр нөхөр нь хэд гурван төгрөг олж гэр бүлээ тэжээдэг.  7-30 хоногийн хугцааанд баривчилчихаар эхнэр, хүүхэд нь “турж үхлээ” гээд яваад ирдэг. Үүнийг яах юм. Мэдээж, энэ бол зөрчил гаргачихсан хүнийг толгойг нь ил гэсэн үг биш л дээ. Гэхдээ л ийм нөхцөлд тэр ар гэрийг яах вэ гэдэг асуудлыг бас бодох ёстой. 

    “Эрдэнэт” үйлдвэрийн ажилчдыг дараалан гурван өдөр ажил тасалвал халдаг юм байна. Энд хариуцлага, сахилга баттайгаар хүмүүс ажилладаг, тэр хэрээрээ цалин нь өндөр.  Гэтэл тэнд гэр бүлийн хүчирхийлэгч байна уу гэвэл байдаг. Гэр бүлийнхэн нь тэднийг цагдаад хэлчих юм бол доод тал нь долоо, дээд тал нь 30 хоногоор баривчилчихдаг учраас “Ажлаас нь халчихна, орон гэр маань сүйрнэ” гээд эхнэр нь, хүүхдүүд нь хохирогч болчихсон ч тэрийгээ хуулийнханд хэлдэггүй. Ийм зүйл ажиглагдсан. Нөгөө нөхөр үүнээс болоод бүр давардаг. Энэ бүгдийг харгалзан үзэж хуульдаа өөрчлөлт оруулах ёстой. Ер нь зөрчлийн тухай хуульд орох ёстой болон орох ёсгүй заалтууд гэж бий. Сая Үндсэн хуулийн цэц дээр энэ асуудал яригдсан байна лээ. Одоо Зөрчлийн тухай хуулийн “бөөс”-ийг түүх хэрэгтэй. Тэгээд л цаашаа явмаар байна. 


     - Зөрчлийн тухай хууль олон улсын гэрээ, конвенцид хэр нийцэж байна?

    -Нийцнэ. Энэ чинь хүний эрхийг л зөрччихсөн асуудал байгаад байгаа юм. Арай гэмт хэрэг биш. Нэг ёсны сануулга өгч байгаа байхгүй юу. 


    -АТГ сүүлийн үед хэд, хэдэн хүнийг барьж хорьлоо. АТГ-ын баривчилгаа үе, үе нээлттэй болох нь бий. Тухайлбал албан тушаал багатай сэжигтний баривчилгаан дээр. Эсрэгээрээ “томчуудынх нь” таг хаалттай байдаг. Энэ өөрөө хүний эрхийн зөрчил, ялгаварлан гадуурхалт мөн үү?

    -Үндсэн хуульд нэг заалт бий. “Шүүхээр гэм буруутай гэж тогтоогоогүй хэнийг ч гэм буруутан гэж үзэхгүй” гэж. Гэм буруутайг нь тогтоовол тэгээд тэр хүн “цаашаа” явдаг юм байгаа биз. Харин гэм буруутай гэж тогтоогоогүй, тэр хүн цагаадах юм бол нэр төрийг нь сэргээлгэх, сэтгэл санааны хохирлыг төлүүлэх асуудлыг шүүхэд тавьдаг юм. Шүүх сэтгэл санааны хохирлыг барагдуулахгүй байна. Энэ асуудалд анхааралтай хандаасай.

    Миний нэг эмзэглэдэг бас нэг зүйл бол АТГ ингэж сүр дуулиантай эхэлчихээд дараа нь чимээгүй болчихдог. Хэчнээн олон баривчилгааны мэдээлэл хэвлэл мэдээллээр цацав, хэдийг нь шийдэв? Энэ бас хүний эрхийн зөрчил мөн үү гэвэл мөн.

    АТГ-ын хувьд ХЭҮК-оос тэдэнд тавьдаг гол шаардлагын дагуу, “АТГ мөрдөн байцаалтын өрөөндөө дуут болон дүрс бичлэг хийдэг. Эргээд ямар нэгэн байдлаар гомдол гарахад тэрийгээ үзэх боломжоор хангагдсан. АТГсэжигтнээ өөр газарт байцаасан бол тэр нь шууд зөрчил болно.


    -Баривчилгааны мэдээлэлд ялгавартай хандаж байгаа нь өөрөө ялгаварлан гадуурхалт мөн үү?

    -Мөн шүү дээ, мөн. Хэн ч байсан хүн эрхийнхээ хувьд адилхан. 


    -Үүнтэй холбоотой гомдол ХЭҮК-т ирж байсан уу?

    -Яг АТГ-тай холбоотойгоор ирж байгаагүй. 


    -Хүний эрхийг хамгаалагчийг хамгаалах гэж нэг чухал ойлголт танай салбарт бий. Өмгөөлөгчдийн эрхийн баталгаа өнөөдөр Монгол Улсад ямар байна вэ?

    -Нэг хүний надад хэлсэн үгийг жишээ авъя. Хэргээ шийдүүлэхээр шүүх дээр байж байна гэнэ. Түүнээс шүүгч асуусан байгаа юм. “Таньд хэлэх үг байна уу?” гэж. “Одоо юу байх вэ дээ. Хэлэхгүй байя гэж бодсон зүйлүүдийг маань прокурор бүгдийг нь хэлчихлээ. Хэлье дээ гэж бодсоныг маань өмгөөлөгч хэлчихлээ. Надад ч одоо юу бай вэ дээ” гэсэн байгаа юм. Яг эндээс логик гарч ирж байгаа юм.

    “Хэлэхгүй байя” гэснийг хэлүүлэх боломж монголд бий.  Хэрэг бүртгэх, мөрдөн байцаах, цагдаа гээд дандаа төрийн байгууллага бий. Хуультай, төрийн албадлага хэрэглэх эрхтэй. Прокурор хяналт тавьдаг ч гэсэн энэ бүх асуудлыг шийддэг, дараа нь шүүгчид ял оноодог. Тэгвэл тэр хүнийг өмгөөлдөг ганцхан зүйл нь өөрөө хувь хүн байгаа юм. Өөрөө юм уу, өмгөөлөгч. Төрийг төлөөлдөггүй. Тийм учраас өмгөөлөгчийг тэдгээр гурван субъекттэй зэрэгцэх хэмжээнд эрх зүйн болоод бусад баталгааг нь бий болгох ёстой. Өнөөдөр өмгөөллийн хуулийг хүчингүй болгоод Хуульчийн эрхзүйн байдлын тухай хууль руу оруулчихсан. Үүнийгээ салгая, өмгөөлөгчдийн хуулийг яаралтай баталъя гээд бас л нэг жил болчихлоо. Яаралтай үүнийг батлах хэрэгтэй байна шүү дээ. Эрхзүйн үндсийг нь яаралтай өөрчлөх хэрэгтэй байна. Төр хүнээ бодож л байгаа бол өмгөөлөгчийн асуудалд онцгой анхаарах ёстой. Сэжигтэнг цагдан хорьсон тохиолдолд өмгөөлөгч үйлчлүүлэгчтэйгээ хоёулханаа уулзах нөхцөл, өрөө тасалгаагаар хангаж өгөх ёстой. Тэгж чадахгүй байгаа. 

ЭХ СУРВАЛЖ: "Ардчилал таймс" сонин, Х.Хулан

 

 

 

 


 

Та алдаатай текст байвал идэвхжүүлээд Ctrl+Enter дарж илгээнэ үү.
Та мэдээ илгээх бол энд дарж илгээнэ үү.

Төстэй сэдэв

Сэтгэгдэл илгээх 1 Таны сэтгэгдэл бусдад нөлөөлөх хүчтэй
Сэтгэгдэлүүд
Нийт: (1)

Зочин /66.181.167.44/

2018-10-29 14:07

Төрийн минь сүлд өршөөх болтугай, энэ хөөрхий гэр бүлийг.

Хариулах 0 0

 

АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд ekhsurvalj.mn хариуцлага хүлээхгүй болно. ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан тул ТА сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээг зөрчсөн сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Сэтгэгдэлтэй холбоотой санал гомдлыг 77114907 утсаар хүлээн авна.